Eski zamanlarda neredeyse her köyün, kasabanın ya da dağ başının bir eşkıyası olurdu. Ancak her eşkıya aynı değildi. Ortaya çıkış sebepleri, beslendikleri zemin ve kendilerince bir “adalet” anlayışları vardı. Bugünün gözünden bakıldığında yalnızca suç ve şiddet olarak görülen eşkıyalık, geçmişte çoğu zaman devlet otoritesinin zayıfladığı dönemlerde ortaya çıkan bir hayatta kalma ve başkaldırı biçimiydi. Ağır vergiler, adaletsiz yöneticiler, bozuk toprak düzeni… Özellikle kırsalda yaşayan insanlar için eşkıyalık bazen çaresizliğin, bazen de isyanın adıydı. Kanun kaçağıydılar ama kendilerini haksızlığa uğramış halkın temsilcisi olarak görüyorlardı. Kimi eşkıyalar zenginden alıp fakire verdi, köylüyü zalim yöneticilerden korudu; bu yüzden destanlara, türkülere konu oldu. Bu yönüyle eşkıyalık, yalnızca bireysel çıkarın değil, kimi zaman toplumsal adalet arayışının ifadesiydi. Ancak güç uzun süre elde tutulduğunda hikâye değişti. Bir zamanların “halk kahramanları”, silahın ve korkunun sağladığı kudretle bambaşka bir şeye dönüştü. Sürekli çatışma ortamı can ve mal güvenliğini yok etti, ticaret yolları kesintiye uğradı, masum insanlar zarar gördü. Adalet kişilerin keyfine kaldı; intikam ve zorbalık sıradanlaştı. Başlangıçta anlaşılabilir görünen bu tepki biçimi, kalıcı ve sağlıklı bir çözüm üretmedi. Zaman değişti. Dünya siyaseti değişti. Silahlar değişti. Ama eşkıyalık, biçim değiştirerek yoluna devam etti. Bugün eşkıyalar artık dağ başlarında değil; küresel ölçekte faaliyet gösteriyor. Kendini dünyanın koruyucusu, hatta kendi tabirleriyle “jandarması” ilan eden bir güçten söz ediyoruz. Dünyaya adalet getirdiğini iddia eden, fakat kuralları kendi çıkarlarına göre koyan ve gerektiğinde değiştiren bir güçten… ABD’nin “dünyanın jandarması” olduğu iddiası, eski zamanlardaki eşkıyalık mantığıyla okunabilir. Nasıl ki bazı eşkıyalar kendi adalet anlayışlarını mutlak doğru sayıp düzen sağladıklarını iddia ederek silaha sarıldıysa, ABD de çoğu zaman uluslararası hukukun yerine kendi değerlerini ve çıkarlarını koyarak müdahalelerde bulunuyor. Demokrasi, güvenlik, istikrar… Gerekçeler tanıdık. Sonuçlar da öyle. Vietnam’da milyonlarca insan öldü, ülke harabeye döndü. Irak’ta “kitle imha silahları” bulunamadı ama bir devlet çöktü. Afganistan’da yirmi yıl süren savaş kalıcı bir düzen bırakmadı. Libya’da sivilleri koruma iddiası, ülkeyi uzun süreli bir kaosa sürükledi. Bu noktada ABD’nin uluslararası hukukla kurduğu sorunlu ilişkiyi de hatırlamak gerekir. Birleşmiş Milletler kararları, egemenlik ilkesi ve savaş hukuku; ABD için bağlayıcı olmaktan çok, ihtiyaç duyulduğunda başvurulan araçlara dönüşüyor. İşine geldiğinde “uluslararası toplum” adına hareket eden Washington, çıkarları zedelendiğinde bu hukuku ya esnetiyor ya da tamamen devre dışı bırakıyor. Hukukun güçlüyü sınırlaması gerekirken, güçlü hukuku kendi lehine yeniden yazıyor. Koruma söylemiyle başlayan bu müdahaleler, denetimsiz gücün nasıl zorbalığa ve yıkıma dönüştüğünü açıkça gösterdi. Eşkıyalık benzetmesi tam da burada anlam kazanıyor: Güç, meşru ve ortak bir denetime bağlı değilse, “adalet” iddiası kolayca baskıya dönüşüyor. Venezuela örneği de bu geleneğin dışında değil. Maduro’nun iktidarı ve uygulamaları elbette eleştirilebilir. Ancak meseleyi yalnızca ülke içi sorunlara indirgemek gerçeği eksik okumaktır. Venezuela; dünyanın en büyük petrol rezervlerinden birine sahip, ABD hegemonyasına açıkça meydan okuyan bir söylem benimsiyor ve Rusya, Çin, İran gibi aktörlerle ilişkiler kuruyor. Bu haliyle ABD açısından “kötü örnek”. Hedef yalnızca bir lider değil; bağımsızlık fikrinin kendisi. Yazının başına dönersek: Kendi adalet sistemini kurmaya çalışan ve bu sisteme kafa tutan bir aktör daha, “modern eşkıya” tarafından etkisizleştiriliyor. Çıplak gerçek şu: Ne kadar haklı olursan ol, eğer güçlü değilsen başka bir güç gelip tüm imkânlarını elinden alabiliyor. Artık sadece haklı olmak yetmiyor. Güçlü de olmak gerekiyor.